U sklopu obeležavanja velikog jubileja, 100 godina rada Arhiva Vojvodine, u ovoj kući dokumenata otvorena je izvrsna monografska izložba „Heroji novosadskog neba” Miroslava V. Jaćimovića, posvećena vojnim avijatičarima koji su ostavili neizbrisiv trag u istoriji srpskog vazduhoplovstva.
Po rečima direktora Arhiva dr Nebojše Kuzmanovića, kroz građu delom obrađenu pod njihovim krovom, delom pozajmljenu iz drugih institucija, posetioci mogu da se upoznaju sa prvim koracima avijacije na tlu Novog Sada i Petrovaradina između dva svetska rata, pričom o prvom novosadskom aerodromu koji je obuhvatao Sajlovo, Detelinaru i Avijatičarsko naselje, prvom fabrikom aviona „Ikarus” 1923, čuvenom „Takmičenju za kraljev pehar” održavanom između 1926. i 1936, sve do Aprilskog rata i učešću ovdašnjih pilota u odbrani otadžbine…
Jedan od temelja izložbe su fotografije i biografije naših čuvenih letača, od kojih je veći deo svoje junaštvo pokazao već na Solunskom frontu, gde su izveli oko 3.000 borbenih letova i oborili nekoliko neprijateljskih aviona, a posle rata su služili u Novom Sadu i pitomcima prenosili svoja znanja.
– Novi Sad je izrastao u centar avijacije Kraljevine SHS, pa je imao i pilotsku školu, i školu za vazduhoplovne izviđače, vazduhoplovni arsenal, najmoderniji aerodrom i vrsne inženjere, koji su od 1923. godine počeli da prave i avione – navodi Miroslav V. Jaćimović. – A ko su ti piloti? Jovan Jugović, komandant novosadske avijacije i junak sa Solunskog fronta, Branko Vukosavljević takođe, Tadija Sondermajer koji je sa kolegom Bajdakom leteo turu od 14 dana do Indije i nazad, a posle bio osnivač civilne avijacije, pa Dragitin Dolanski, letač koji je izvršio prvi skok padobranom i mnogi drugi. Nažalost, kako je taj poziv bio veoma odgovoran i težak, deo njih položio je svoj život. Ono što je svima zajedničko je da se poginuli premladi, između 20. i 30. godine života. Danas je mnogima zajednička i grobnica koja se nalazi u Novom Sadu.
Junaci Aprilskog rata
I u Aprilskom ratu je novosadski Prvi vazduhoplovni puk takođe iznedrio heroje o kojima se malo zna.
„Odnos snaga na nebu je bio najmanje 10 na prema 1 u korist okupatora. Na borbenim zadacima novosadski puk je izgubio 11 letača, među kojima i komandanta puka i jednog komandira. Devet aviona izgubljeno je na borbenim zadacima, 14 je uništeno na zemlji. I Prvi vazduhoplovni puk zvanično je prestao da postoji sa kapitulacijom vojske”, naveo je Jaćimović, uz nadu da će aktuerlna izložba jednog dana dobiti svoj nastavak kroz pruču o tim junacima.
Upravo jedan od ciljeva ove tematske izložbe i jeste bio da se kroz nju ožive junaštva i podvizi srpskih letača. Kako je na otvaranju izložbe podsetio njen autor, iste te 1926, kada je državna arhiva u Novom Sadu otvorena, na jednom avio-mitingu na aredoromu kod Praga poginuo je Jovan Jugović, komandat Prvog vazduhoplovnog puka. Po njemu će novosadski vojni objekat već sledeće godine poneti ime Aerodrom potpukovnika Jugovića, da bi se ubrzo ustalilo samo Jugovićevo, koji i danas kasarna nosi. Tako da i kasarna za manje od godinu dana slavi svoj veliki jubilej pod ovim imenom. Pa eto možda prilike, dodao je Jaćimović, da se ovom istaknutom solunskom borcu još jednom odužimo.
Inače, deo postavke upravo je vezan i za Avijatičarsko groblje, formirano 1923. unutar kompleksa Katoličkog groblja u Futoškoj ulici. Godinu dana kasnije otkriven je tamo i spomenik u vidu tamnog aviona koji je nosem okrenut ka tlu, a na njega su za svaku vojničku žrtvu dodavana, na već postojeći venac, pločica sa imenom nastadalog pilota. Na tom su spomeniku, pre no što će, nažalost, nestati tokom okupacije grada ratu, nalazila imena 56 vazduhoplovaca. Ovaj kao i niz drugih podataka sažeo je Miroslav V. Jaćimović u monografsku studiju „Novosadski avi-
jatičari između dva svetska rata”, koja je u izdanju Arhiva Vojvodine i Društva arhivskih radnika Vojvodine objavljena u susret izložbi.
Izložba „Heroji novosadskog neba” zainteresovani će moći da je obiđu tokom narednih dvadesetak dana, kada će je zameniti još jedna monografska postavka – posvećena 100. godišnjici Arhiva Vojvodine.