„Poezija i antologija”, „Kritike i ogledi 1 i 2”, „Drame i Dramatizacije 1 i 2”
(Matica srpska, Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Srpska čitaonica Irig, 2022-2023)
Najveći izdavački poduhvat poslednjih godina predstavlja devet knjiga Sabranih dela Borislava Mihajlovića Mihiza. Njegovo žanrovski raznoliko delo objedinjeno je uz poštovanje najviših naučnih standarda, što omogućuje ponovno čitanje, interpretaciju i vrednovanje jednog od najznačajnijih opusa za srpsku kulturu XX veka.
Pesnički prvenac i antologija Srpski pesnici između dva rata čine, prema rečima priređivača Selimira Radulovića, dva najosetljivija kamenčića u Mihizovom književnom mozaiku. Oni se sameravaju prema tadašnjoj političko-ideološkoj situaciji, ali i poetičkoj raspolućenosti mladog pesnika, kao svedočanstvo o početnom stadijumu procesa u kom Mihiz razvija svoje intelektualne i književne potencijale. Posebno je važno što se njegov poduhvat sagledava kao jedan od četiri ključnih antologičarskih doprinosa prošlog veka. Pored Bogdana Popovića, Zorana Mišića i Miodraga Pavlovića, Mihiz se izdvaja svojim jedinstvenim osobinama i vrednostima, kao autor razigranih, ali argumentovanih razjasnica o pesnicima.
Pesme Borislava Mihajlovića Mihiza još uvek su nedovoljno kritički valorizovane. Smeštena u isti kontekst s antologijom, Mihizova poezija konačno može ponovo da se čita, a ne samo prepričava u poznatim anegdotama o Krklecu, Desanki ili Crnjanskom.
Mihizovo književnokritičko nasleđe
Vladan Bajčeta s pravom naziva njegovo kritičko delo najznačajnijim literarnim angažmanom. On je priredio dva toma Mihizovih Kritika i ogleda:
- Prvi tom: Tekuća književna, likovna i pozorišna kritika.
- Drugi tom: Eseji kao najviši domet njegove kritičke misli.
Prvi put je objedinjeno preko šezdeset tekstova rasutih po periodici, uključujući prikaze, osvrte, polemike, beleške, ankete i nekrologe. Ovakvo integralno sagledavanje njegove kritičke aktivnosti u dnevnoj štampi konačno omogućuje prevazilaženje predrasude da je Mihiz bio isklюčivo impresionistički kritičar. Bajčeta dokazuje da je njegov kritičarski postupak daleko kompleksniji, i zamenjuje simplifikovanu odrednicu „impresionistička” preciznijom odrednicom „stvaralačka”. To je još jasnije vidljivo u drugom tomu, gde se Mihiz iskazuje i kao biograf, sociolog i psiholog, a naročito kao književni istoričar.
Sabrani prvi put na jednom mestu, njegove studije, eseji, portreti, predgovori i pogovori otvaraju vrata novim teorijskim promišljanjima stvaralačke kritike.
Mihiz kao dramaturg
Način na koji prilazi delima drugih pisaca sagledan je u svojoj punoći u dva toma njegovih Drama i dramatizacija. Ljiljana Pešikan Ljuštanović postavlja temelj budućih tumačenja u iscrpnim predgovorima za obe knjige:
- U prvom tomu nalaze se četiri Mihizove drame, poređane tematski, a ne hronološki, poput Banović Strahinje i Marko Kraljević koje obrađuju tragične sudbine epskih junaka.
- U drugom tomu nalaze se drame o slomu fanatika kao što su Komandant Sajler i Optuženi Pera Todorović.
Ova dela su obnovljena i prečišćena, čime je omogućen uvid u razvoj jednog dinamičnog i uticajnog dijaloga koji menja sliku našeg tradicijskog korpusa.
Dramatizacije
Dometi i značaj ovog dijaloga najmanje su uočeni u recepciji Mihizovih dramatizacija. Uprkos velikom uspehu ovih dvanaest dramatizacija, i kod kritike i kod publike, one su do danas čitaocima bile praktično nedostupne. Ponovljenim čitanjem naročito se ističe humorni i ironijski aspekt, što ovim tekstovima i danas daje scensku relevantnost.
Na taj način, Mihizova Sabrana dela nastavljaju dijalog koji prodire u srž naše književne i nacionalne istorije, čineći njegov književni angažman značajnijim od same stvaralačke ličnosti.
Revitalizacija Mihizovog nasleđa tako ne samo da obogaćuje srpsku književnost, već i produbljuje naše razumevanje kulturne istorije.
Sanja Perić