U Muzeju Vojvodine večeras u 19 sati biće otvorena monografska izložba „Jožef Kiš: Čovek koji je preoblikovao Bačku” autorke dr Mirjane Đekić, etnologa u Pokrajinskom zavodu za zaštitu spomenika kulture.
Postavka kroz brojne planove, projekte, ilustracije, fotografije… prikazuje vreme s kraja 18. i početka 19. veka i realizaciju jednog od najvećih projekata realizovanih na tlu Vojvodine – izgradnju Velikog, odnosno Francovog kanala.
Ovaj značajan istorijski poduhvat preobrazio je predeo Bačke iz prostora bara, baruština i močvara u plodno tle pogodno za život, a idejni tvorac tog projekta bio je Jožef Kiš (József Kiss, 1748–1813), vizionar i praktičar obrazovan u Inženjerskoj vojnoj akademiji u Gumpezdorfu, blizu Beča, koju je 1717. godine osnovao legendarni austrijski vojskovođa Eugen Savojski.
– Svega nekoliko izloženih planova je sačuvano kod nas, ostale smo doneli iz Mađarske, u glavnom iz tamošnjeg Državnog arhiva – izjavila je juče na konferenciji za novinare dr Mirjane Đekić. – Od devedeset i nešto planova, koje smo dobili dozvolu da publikujemo, za izložbu smo odabrali najreprezentativnije, koji istovremeno svedoče i o Kišovoj svestranosti – jer on se nije bavio samo hidrotehnikom, nego i projektovanjem kuća, crkava, školskih zgrada, ekonomskih objekata… Izostavili smo, inače, planove koji se odnosi na prvi deo njegove karijere, koja je vezana za Brno, i počeli smo od prve karte koju je napravio u Bačkoj, 1779. godine, a koja se odnosila na prikaz toka Dunava pored apatinskog šumarka Kandila.
Među eksponatima su brojne Kišove mape, među kojima je posebno ilustrativan crtež horizontalnog preseka i profila nivelacije Dunava u odnosu na Tisu, zatim njegovi projekti, recimo skica zgrade za proizvodnju piva i rakije u Kanjiži ili gostionice u Temerinu, kao i niz fotografija koje ilustruju Veliki bački kanal, među kojima je i ona prve prevodnice kod Vrbasa, a koja, nažalost, nije na vreme zaštićena kao spomenik kulture. Deo postavke je i pozajmica iz somborskog muzeja – maketa bagera na nožni pogon, koji služio je za čišćenje dna i održavanje kanala.
Naravno, srž izložbe je u eksponatima koji govore o izgradnji Velikog bačkog kanala, od prvih Kišovih aktivnosti po dolasku u ove krajeve na uređenju voda u Bačkoj, preko osnivanja akcionarskog društva Privilegovana brodarska kompanija, kojoj će car Franc II krajem marta 1793. poveriti izgradnju kanala koji bi povezao Dunav i Tisu, pa do epitafa uklesanom na njegovom nadgrobnom spomeniku: „Ovde počiva Jožef Kiš, mađarski plemić o čijoj besmrtnosti svedoči ovaj Francov kanal, a smrtnost obznanjuje ovaj mermer”.
Izložba traje do 21. aprila.