Senta je poznata kao zavičaj vise znamenitih Srba, između ostalih čuvenog književnika Stevana Sremca i njegovog ujaka Jovana Đorđevića pisca srpske himne “Bože pravde”, ali svoj pečat bivstvovanja u varoši kraj Tise po mnogo čemu dao je i plemeniti učitelj Teodor Toša Branovački (1834-1919). Mnoge ručno izrađivane krčage i bokale učitelj Toša je ukrašavao i oplemenio narodnim izrekama, poslovicama i mudrostima, pa su našli mesto u etnografskoj zbirci Gradskog muzeja Sente i drugde po Srbiji, uz to vešto je izrezbario mnogo drvenih štapova, imao je i drugih zanimacija, tako da su ga poštovali bivši đaci i žitelji potiske varoši.
Zavičajni hroničar Sente Petar Terzić pre pet godina, na vek od upokojenja znamenitog učitelja objavio je knigu “Teodor pl.Branovački Senćanin”. Učitelj Teodor potomak je čuvene i uvažene porodice plemića Subote Branovačkog , koji je za vojne zasluge 1751.godine dobio titulu plemića od carice Marije Terezije. Teodor je rođen u Somboru, osnovnu školu završio u Senti, Gimnaziju u Novom Vrbasu i Učiteljsku školu u Somboru. Šest godina radio je u Čoki, a potom 31 godinu u Senti, do penzionisnaja 1894.
Mirovinu je uživao četvrt veka, do 1919.godine kada se preselio u večnu kuću na pravoslavnom groblju u Senti, a ostao je upamćen kao izuzetna ličnost, ne samo kao učitelj, nego i aktivni učesnik javnog života, arheolog, zanatlijski umetnik i etnograf. Bio je aktivan u radu crkve, a 1868. je među osnivačima Srpske čitaonice u Senti, čiji je više godina član Upravnog odbora, a u jednom mandatu i predsednik. Učitelj Toša je odlično znao latinski, a s nemačkog i mađarskog i prevodio. Da Stevan Sremac svog učitelja Teodora nije zaboravljao svedoči i činjenica da mu je tri i po deceneije nakon što je otišao iz rodne Sente, u koju se vise nikada nije vraćao, 1903.godine iz Beoigrada s posvetom poslao knjigu “Iz knjiga starostavnih – Veliki Župan Časlav”.
Još pre nego što je njegov život predstavljen u knjizi Petra Terzića, posebno mesto u prošlosti Sente učitelj Toša je dobio u knjizi „Zbornik priloga za istoriju grada” Milivoja B. Kneževića iz 1935. U delu o veroispovednoj školi pominje se Branovački, kao potomak već pomentute porodice Subote Branovačkog. U odeljku „Beleške” te knjige u kratkom tekstu na mađarskom Andora Dudaša, službenika opštine i iz hobija hroničara grada, o Teodoru se navodi da je bio arheolog, zanatlijski umetnik i etnograf.
“Beše tip starog srpskog učitelja, decu je neobično voleo i s njima vrlo lepo postupao. Imao je kaligrafski rukopis pa i u starim danima – zlatnu ruku. Beše – iako samouk – pravi veštak u drvorezu. U muzeju gosn` Joce Vujića sačuvano je divnih egzemplara njegovih radova. Znao je ogroman broj narodnih poslovica, izreka i zagonetki, ali je velika šteta što ništa zapisao nije. Beše poznat i kao dobar voćar; nije mu bilo teško otići i po 25 km da nabavi kakvu lepu vrstu jabuke, trešnje ili kog drugog voća”, zabeležio je Knežević.
Dudaš je pisao i da je plemeniti Teodor kao arheolog mnogo ispitivao, te je 1864. otkrio lokalitet Čokanski Kremenjak, koje datira još iz kamenog doba, a posle su tu istraživali stručnjaci iz Subotice, Temišvara i Sente. Blisko je sarađivao i s najučenijim mađarskim arheologom župnikom Mavrom Vošniuskim iz Seksarda. Štapovi koje je razbario i krčazi ukrašeni veštom učiteljevom rukom rasuti su po Mađarskoj i na jugoslovenskom prostoru. Većinom je išao pešice da bi mogao posmatrati narodni život i usput skupio dosta rimskog novca. Znao je prošlost, običaje, mesne istorijske anegdote, koje je ozbiljno sakupljao. Šteta što nije ništa pribeležio. Bio je neprijatelj pera; druge je učio rečju i s radošću je govorio mudre stvari mudrim ljudima, zapisao je Dudaš.
To je samo delimično tačno jer je učitelj Toša narodne poslovice i umne izreke zapisivao na krčazima i bokalaima, koje je pravio sa senćanskim grnčarem Palom Klauzom, Petar Terzić je ispričao da je od svoje pokojne babe Jelice Birclin nasledio jedan krčag, na kojem sa spoljnoj strani piše: „Duh tvoj blagi, Nastavit mja na zemlju pravu”, a u unutrašnjosti pri obodu: „Koji mlogo pije ni za kakav posao nije. Tako je”. Na postolju krčaga ispisano je “Toša Branovački Senta”, a istraživači grnčarije koje je ukrašavao učitelj Toša potvrđuju da je potpisivao na drugim krčazima i bokalima, na dnu ispisivao godinu izrade, svoje ime i Sentu, kao mesto izrade.
Iz zbirke krčaga koja se čuva u Gradskom muzeju posebno plene mudrosti o vinu: „Gde je vino gazda, tamo je mozak prosjak”, „Pijmo vina dokle traje vjeka, ta vino je melem za čovjeka”, „Nema lica bez rujnoga vinca. Niti junaka bez puna bardaka!” Etnografski muzej u Beogradu čuva bokal na koji je kaligrafski zapisao: „Al što pjevah neće propanuti, nakon mene hoće ostanuti. Dok se poje dok se vince pije, Dok se kolo oko svirca vije, Dokle srce za srcem uzdiše, e pa dotle a kuda ću više.” Na vratu bokala iznutra piše: „Gusle moje iz ruke mi trgnut, Telo moje pod zemljicu vrgnut.”
Etnograf Gradskog muzeja Sente Agneš Nađ Abonji precizira da kaligrafskim rukopisom ukrašeni bokali poznati su u struci kao “Senćanska keramika”. Ona dodaje da cenjeni senćanski učitelj nije samo prikupljao vredne predmete, već ih je prigodnim šaljivim tekstovima na srpskom i mađarskom jeziku ukrašavao. Ukrašavao je posude za alkoholna pića od grnčarije do tikvica. Branovački je sarađivao sa senćanskim grnčarom Palom Klauzom, koji je dobio dozvolu za otvaranje grnčarske radnje 1903.godine.
Bokali nastali u period od 1896.do 1908.godine, po svojoj jedinstvenoj tehnici izrade upućuju na saradnju učitelja Toše i grnčara Klauza, ali je i učitelj Toša svojeručno izrađivao grnčariju. Činjenica je da su među predmetima koje je izradio i svojeručno ukrašavaop mudrim izrekama učitelj Teodor Branovački, najbrojniji i najpoznatiji su bokali za vino. To potvrđuju primerci čuvani u muzejima i zbirkama, kao i oglasi za kupovinu i prodaju antikviteta i umetničkih dela.
Milorad Mitrović
Foto: Iz knjige “Teodor pl.Branovački Senćanin”
Projekat „Blago depoa vojvođanskih muzeja” realizuje „Dnevnik Vojvodina pres”, a sufinansiran je iz budžeta Reoublike Srbije – Ministarstva informisanja i telekomunikacija. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.